Wybitni reżyserzy – Miloš Forman (część II)

Gdy w 1973 r. Michael Douglas, nieznany wówczas producent filmowy, przesłał Formanowi kultową powieść Kena Kesey’a zatytułowaną Lot nad kukułczym gniazdem, Czech zrozumiał, że ma w końcu szansę nakręcenia prawdziwie amerykańskiego filmu. Tak też się stało. Książka opowiada historię mężczyzny, który udaje chorego psychicznie, by zamiast do więzienia trafić do zakładu dla umysłowo chorych. Bohater myśli, że życie w takim miejscu będzie znacznie łatwiejsze, jednak po niedługim czasie okazuje się, że popełnił wielki błąd. Co prawda zdąży pomóc kilku pacjentom terroryzowanym przed demoniczną siostrę Ratched, ale sam zostanie za to srogo ukarany. Głównym tematem powieści jest odwieczny konflikt jednostki i instytucji, który nie był Formanowi obcy, dlatego reżyser natychmiast postanowił zająć się tym projektem. Problemów było niestety co nie miara.

Trudności przysporzyło skompletowanie obsady, szczególnie znalezienie aktora do roli Wodza oraz kobiety, która mogłaby wcielić się w siostrę Ratched. Akcja powieści rozgrywa się w szpitalu psychiatrycznym, ale środowisko lekarzy, którym książka Keseya zrobiła czarny pijar, nie ułatwiało znalezienie odpowiedniego miejsca. W końcu na realizację filmu zgodził się dyrektor szpitala z Salem, który przy okazji upatrywał w tym szansę na terapię dla swoich pacjentów. Innym problemem były częste zmiany na stanowisku operatora, co dla Formana, przyzwyczajonego do pracy z utalentowanym Ondřičkiem, było bardzo uciążliwe. Na szczęście aktorzy nie zawiedli. Główną rolę zagrał Jack Nicholson, a okrutną siostrę delikatna Louise Fletcher. Lot nad kukułczym gniazdem stał się wielkim przebojem i zarobił dwieście osiemdziesiąt milinów dolarów. Dostał dziewięć nominacji do Oscara, a ostatecznie zdobył pięć: za scenariusz, rolę kobiecą i męską, za reżyserię oraz dla najlepszego amerykańskiego filmu. Film nie odszedł w zapomnienie i po czterdziestu latach nadal uważany jest za jedno z arcydzieł kinematografii.

louise

Louise Fletcher jako siostra Ratched (kadr z Lotu nad kukułczym gniazdem)

Przy okazji oscarowej gali Formanowi udało się zaprosić do Stanów swoich dwunastoletnich synów, których nie widział od sześciu lat. Dla chłopców była to wielka przygoda, a od tamtej pory ojciec regularnie pojawiał się w nich życiu. Po sukcesie Lotu nad kukułczym gniazdem Forman stał się nagle wziętym reżyserem i wszyscy chcieli z nim współpracować. Pewnego dnia zgłosił się do niego producent mający prawa do adaptacji musicalu Hair, który Forman chciał zekranizować dziesięć lat wcześniej. Reżyser postanowił zrealizować film zupełnie inaczej niż w latach 60. – wymyślił inną, zwartą fabułę, w którą płynnie wkomponowane zostały utwory z przebojowego przedstawienia. Młody rekrut z Oklahomy udaje się do Nowego Jorku, by dołączyć do armii, jednak spotyka grupkę hippisów, którzy wciągają go w swoje koczownicze życie. Ostatecznie bohater wstępuje do wojska, ale przyjaciele jadą za nim, by uratować go przed śmiercią w Wietnamie. Szef grupy zajmuje miejsce młodego żołnierza w obozie, by tamten mógł po raz ostatni spotkać się z dziewczyną, którą pokochał. Przy scenariuszu Forman współpracował z młodym i utalentowanym Michaelem Wellerem, a choreografią zajęła się świetna w swoim fachu Twyla Tharp. Co ciekawe, na otwarty casting do filmu przyszła zupełnie wtedy nieznana Madonna, a także młody Bruce Springsteen. Choć fabuła musicalu jest dla widza atrakcyjna, aktorstwu nie można nic zarzucić, a muzyka i taniec urzekają, film nie odniósł spodziewanego sukcesu. Według Formana został zrealizowany za późno – gdy kontrkulturowe nastroje stały się czymś powszednim, lub za wcześnie – gdy nie zrodziła się jeszcze tęsknota za poprzednią epoką.

Kostiumy i wielcy ludzie

Kolejnym filmem Formana był Ragtime, ekranizacja powieści E. L. Doctorowa. Reżysera urzekła wielowątkowość tej historii, z której można było wybrać najbardziej wyraziste motywy i rozwinąć je na ekranie. Trzon adaptacji stanowi historia Coalhouse’a Walkera juniora, czarnoskórego pianisty, który musi walczyć o sprawiedliwość, gdy upokarzają go biali robotnicy. Ponieważ sprawy nie da się załatwić pokojowo, zdesperowany bohater jest zdolny nawet do politycznego szantażu – barykaduje się w słynnej Bibliotece Morgana, grożąc, że wysadzi ją w powietrze. Producent filmu, Dino De Laurentiis, chciał sprzedać ekranizację do Europy, potrzebował więc chwytliwego nazwiska, które przyciągnęłoby zagranicznych dystrybutorów. Pierwotnie jedną z drugoplanowych ról miał zagrać Jack Nicholson, ale musiał zrezygnować z powodu innych zobowiązań. W końcu udało się zatrudnić emerytowanego gwiazdora Jamesa Cagney’a, który wcielił się w rolę inspektora policji. Film udało się nakręcić bez większych przeszkód, ale Forman nie był zadowolony z ostatecznego efektu – pod naciskiem producenta i za zgodą Doctorowa musiał usunąć z filmu dwadzieścia minut, co jego zdaniem zupełnie go zepsuło. Ale już wkrótce miał odnieść kolejny wielki sukces.

Po raz kolejny Forman zdecydował się na adaptację – tym razem sztuki teatralnej Petera Shaffera opowiadającej o konflikcie pomiędzy Mozartem a Salierim, nadwornym kompozytorem cesarza Józefa II. Forman wraz z autorem sztuki napisał scenariusz, który bardzo mocno odbiega od przedstawienia, jednak w filmie sprawdził się świetnie. Najlepszym miejscem do realizacji zdjęć była Praga, reżyser miał więc okazję odwiedzić rodzinny kraj po dziesięciu latach nieobecności. Spotkał się z byłymi żonami i starymi przyjaciółmi, a także pomieszkał trochę w mieście, które otworzyło mu drzwi do Hollywood. Ekipa filmowa składała się w połowie z Czechów, którzy byli bardzo zadowoleni, że mogą pracować przy produkcji wielkiego amerykańskiego filmu. Przed odtwórcami głównych ról stały trudne zadania – wcielający się w Mozarta Tom Hulce musiał nauczyć się grać na fortepianie i, podobnie jak F. Murray Abraham, filmowy Salieri, opanować sztukę dyrygowania orkiestrą w stylu z XVIII w. Wielką rolę w filmie odegrała muzyka, która w zasadzie stanowi trzeciego bohatera tej ekranizacji. Amadeusz był krytykowany za swobodne potraktowanie życiorysu Mozarta, ale stał się sukcesem kasowym i w 1985 r. zgarnął osiem Oscarów.

tom hulce

Tom Hulce dyryguje orkiestrą (kadr z filmu Amadeusz)

Kolejnym projektem Formana stał się Valmont, ekranizacja Niebezpiecznych związków Pierre’a Choderlosa de Laclosa. Książkę tę reżyser czytał w młodości i zrobiła na nim wielkie wrażenie. Po latach obejrzał sztukę wyreżyserowaną przez Christophera Hamptona i wydawało mu się, że fabuła powieści została w przedstawieniu mocno zmieniona. Zainteresował się tym na tyle, by książkę ponownie przeczytać i przekonać się, że to jego pamięć zawiodła. Forman umówił się z Hamptonem na wspólną pracę nad ekranizacją powieści, ale w wyniku dziwnego nieporozumienia nigdy do niej nie doszło. Później okazało się, że Hampton pracuje nad tym samym projektem z młodym reżyserem Stephenem Frearsem. Michelle Pfeiffer, której Forman zaproponował główną kobiecą rolę, odmówiła i wolała wcielić się w postać drugoplanową w adaptacji Frearsa. Dobrze się stało, bo w roli wyrafinowanej Mademe De Merteuil zastąpiła ją genialna Annette Bening. Wraz z Colinem Firthem stworzyli parę nieugiętych, niemoralnych, a przy tym wszystkim sympatycznych uwodzicieli. Sieć ich intryg gładko wije się przez cały film, by w ostatecznym rozrachunku odwrócić się przeciwko nim. Valmont niestety nie odniósł takiego sukcesu jak Niebezpieczne związki Frearsa, choć z perspektywy czasu to film Formana wydaje się znacznie ciekawszy. Reżyser nie miał jednak czasu na to, by rozmyślać nad swoją porażką, ponieważ w Czechosłowacji wybuchła właśnie aksamitna rewolucja, która na dobre pochłonęła jego uwagę.

Dwa kolejne projekty Formana nie doszły do skutku. Dopiero w połowie lat 90. trafił na scenariusz Skandalisty Larry’ego Flynta. Jest to historia wydawcy pornograficznego pisma Hustler, który przez całe życie w pewien specyficzny sposób walczył o wolność prasy. Początkowo reżyser nie był tym projektem zainteresowany, ponieważ główny bohater nie kojarzył mu się dobrze, a o autorach scenariusza nigdy wcześniej nie słyszał. Dopiero gdy został poinformowany, że za tym pomysłem stoi Olivier Stone, przeczytał scenariusz od deski do deski i postanowił go zrealizować. Główną rolę zagrał znany z Urodzonych morderców Woody Harrelson, a jego ukochaną piosenkarka Courtney Love. Film otrzymał wiele nagród i zdobył dobre recenzje, jednak wywołał protesty w środowisku feministycznym.

Kolejny projekt Formana, Człowiek z księżyca, opowiada o życiu wybitnego i kontrowersyjnego komika Andy’ego Kaufmana. Jego występy bawiły publiczność, ale z drugiej strony obnażały głupotę i obłudę amerykańskiego społeczeństwa. Kaufman zmarł przedwcześnie na raka w wieku 35 lat. W swoim filmie Forman chciał wprowadzić wątek choroby już na samym początku, by widzowie głębiej przeżywali tragedię bohatera, który wie, że niedługo umrze, a pomimo tego wciąż potrafi rozbawić widownię. Jednak pomysł nie spodobał się producentom, ponieważ w prawdziwym życiu Kaufmana nie było takiej sytuacji. Budżet filmu był wysoki i pomimo kilku nagród, w tym Złotego Globu dla Jima Carrey’a występującego w roli głównej, Człowiek z księżyca nie zwrócił kosztów produkcji. Forman był rozczarowany i uważał, że film o Kaufmanie mógł być znacznie lepszy.

W latach 50., gdy reżyser był studentem Milana Kundery, przeczytał książkę o hiszpańskiej inkwizycji, która zaskakująco odpowiadała sytuacji politycznej w Czechosłowacji. Wątek reżimu, zmuszającego ludzi do składania fałszywych zeznań, by następnie ich zniszczyć, był dla Formana bardzo sugestywny. Po latach oglądał w muzeum obrazy Goi, które bardzo go zaskoczyły. Obok spokojnych, sielskich kompozycji widniały przerażające, powykrzywiane twarze bohaterów czarnych malowideł. Forman uznał, że ludzie nie wiedzą o hiszpańskim malarzu nic i postanowił nakręcić o nim film. Duchy Goi nie są jednak jego życiorysem; to raczej wielowątkowa opowieść ukazująca różne ludzkie postawy. Tytułowy Goja (Stellan Skarsgård) pragnie malować obrazy i mieć spokój, fanatyczny brat Lorenzo (Javier Bardem) przechodzi światopoglądowe przemiany, a niewinna Ines (Natalie Portman) staje się ofiarą zbrodniczego systemu.

forman

Kadr z filmu Miloš Forman: co cię nie zabije…

W swojej pięćdziesięcioletniej karierze Miloš Forman nakręcił zaledwie trzynaście pełnometrażowych filmów, lecz wszystkie z nich, nawet te mniej udane, są wciąż interesujące i ciągle oglądane. W swojej dojrzałej twórczości Czech najczęściej sięga po kostium historyczny lub zajmuje się życiem wybitnych postaci. Nie kręci już filmów „o niczym”, od jakich zaczynał, ale pomimo tego, że od lat mieszka w Stanach i tworzy dla amerykańskiej publiczności, nie zatracił swojego stylu i charakterystycznego spojrzenia na rzeczywistość.

W filmie dokumentalnym pt.: Miloš Forman:co cię nie zabije… reżyser zapytany o kolejne projekty stwierdził, że nie będzie robił nic, dopóki zawodowa bezczynność go nie znudzi. Postanowił spędzać dużo czasu z dziećmi, zarówno Petrem i Matějem, z którymi wyreżyserował sztukę teatralną, jak i drugimi bliźniakami – Andym i Jimmim, urodzonymi w 1998 r. Miloš Forman najwyraźniej wcale się nie nudzi, ale jego fani zaczynają być zniecierpliwieni – od Duchów Goi minęło już dziewięć lat, a o nowym projekcie nie wiadomo nic.


Małgorzata Stasiak

Filmy Formana:

Konkurs (1963)

Czarny Piotruś (1963)

Miłość blondynki (1965)

Pali się, moja panno (1967)

Odlot (1971)

Lot nad kukułczym gniazdem (1975)

Hair (1979)

Ragtime (1981)

Amadeusz (1984)

Valmont (1989)

Skandalista Larry Flynt (1996)

Człowiek z księżyca (1999)

Duchy Goi (2006)


Bibliografia:

Miloš Forman, Jan Novák, Moje dwa światy. Miloš Forman. Wspomnienia, Videograf II, Katowice 1996.

Josef Škvorecký, Na beczce z kapustą [w:] „Film na świecie”, nr 8/1990, s. 8-30.

Miloš Forman, Seks, kłamstwa i korespondencja, rozm. przepr. Michel Ciment, „Film na świecie”, nr 8/1990, s. 31-41.

Film: Miloš Forman:co cię nie zabije, rok produkcji: 2009, Czechy, reż. Miloš Šmídmajer.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Free apk download Free pdf download