Wybitni reżyserzy – Roman Polański

Roman Polański to najsłynniejszy na świecie polski reżyser, co do tego chyba nikt nie ma wątpliwości. Nie jest to oczywiście dziełem przypadku. Do tej pory stworzył on dwadzieścia pełnometrażowych filmów fabularnych, z czego większość to dzieła nietuzinkowe, nierzadko nieszablonowe, czasem kontrowersyjne. Polański to również świetny aktor, często pojawia się na planie swoich, ale nie tylko, filmów. Jest to jednak tylko dodatek do jego nieporównywalnie bogatszego dorobku reżyserskiego. Najczęściej osobiście uczestniczy w pisaniu scenariusza do swojego filmu, czasem też podejmuje się roli producenta.

Roman Polański w filmie "Roman Polanski: A Film Memoir" 2011

Roman Polański w filmie Roman Polanski: A Film Memoir 2011

Młodość

Urodził się 18 sierpnia 1933 roku w Paryżu w rodzinie polskich Żydów o nazwisku Liebling, zmienionym po wojnie przez jego ojca na „Polański”. Kilka lat później przenieśli się do Krakowa, gdzie młody Roman przeżył wojnę, choć jej początek zastał go w Warszawie. W czasie wojny spotkały go pierwsze dramatyczne przeżycia, stracił kolegów, jego matkę zagazowano, widział jak wywożono do obozu jego ojca. Chciał zostać aktorem, lecz nie przyjęto go do żadnej szkoły teatralnej. Właśnie w takiej roli Polański zaliczył swój filmowy debiut, grając w filmie Trzy opowieści z 1951 roku. Po problemach ze znalezieniem studiów trafił na reżyserię w Łódzkiej Szkole Filmowej i stworzył tam szereg etiud; co prawda pierwsza – Rower (1955) – zaginęła, lecz w pozostałych można widać ślady kształtowania się oryginalnego stylu reżysera. Po ukończeniu szkoły, Polański jako pracownik Zespołu Filmowego Kamera, we współpracy z Jerzym Skolimowskim i Jakubem Goldbergiem, przygotował scenariusz do filmu Nóż w wodzie, który jednak początkowo został odrzucony przez Komisję Ocen Scenariuszy. Wobec tego, pierwszy pozaszkolny film najsłynniejszego polskiego reżysera został nakręcony we Francji i nosi tytuł Gruby i chudy (1961). Jest to krótka, niema opowieść o otyłym, nieruszającym się z miejsca panu i jego drobnej postury słudze, granym właśnie przez Polańskiego. Cała historia obraca się wokół spełniania kolejnych zachcianek leniwego despoty, a gdy sługa ma ochotę się zbuntować, zostaje przez pana przekabacony wątpliwą ofertą poprawy jakości życia. Film ten jest alegorycznym przedstawieniem relacji między stroną podległą i dominującą, odnoszonym najczęściej do polityki.

Początki kariery

Po powrocie do kraju, Polański nakręcił film niezwykle ważny dla jego kariery. Mowa o Nożu w wodzie, pierwszym polskim kandydacie do Oscara i jednym z najlepiej sprzedających się polskich filmów za granicą. W kraju przyjęty został raczej chłodno, ale w spojrzeniu światowym pełnometrażowy debiut otworzył reżyserowi drzwi do międzynarodowej kariery. Nóż w wodzie mocno odbiega od ówcześnie panujących w rodzimym kinie standardów: cała akcja rozgrywa się między trójką bohaterów na niewielkiej przestrzeni – początkowo jest to samochód, ale głównie łódź. Budowanie filmu na bazie zamkniętej przestrzeni i skąpej liczbie protagonistów jest częstym zabiegiem w dziełach Polańskiego. Podobny element znajdziemy w kilku późniejszych filmach: codzienność pewnego małżeństwa zostaje zakłócona przez obecność osoby trzeciej. Nóż w wodzie to dramat psychologiczny, którego tematem są relacje pomiędzy trójką bohaterów. Młody chłopak (w tej roli Zygmunt Malanowicz) zabrany autostopem zaczyna rywalizować ze starszym od niego o, przypuszczalnie, kilkanaście lat mężczyzną (Leon Niemczyk) o pozycję na łodzi, szacunek, a także względy u żony gospodarza – Krystyny (Jolanta Umecka). Film rozpoczyna się całkiem niewinnie, ale kolejne zwroty akcji nadają wydarzeniom poważnego wydźwięku. W finale fabuła zatacza koło, narracja rozpoczyna się i kończy w samochodzie, para głównych bohaterów odjeżdża zgodnie z wcześniejszymi założeniami, ale to, co się przed chwilą wydarzyło, na pewno pozostawiło na ich życiu trwały ślad. Jest to zabieg często wykorzystywany przez Polańskiego w swoich filmach, klamra kompozycyjna, zamykająca w nawiasie wszystkie wydarzenia, które miały miejsce w filmie.

Pełnometrażowy debiut reżysera za granicą to nakręcony w Wielkiej Brytanii Wstręt z 1965 roku. Jest to dramat psychologiczny z elementami thrillera, opowiadający o młodej dziewczynie – Carol (Catherine Deneuve) – przeżywającej horror ze względu na schizofrenię i chorobliwy wstręt do kontaktów z mężczyznami. Świat przedstawiony w filmie jest względem niej agresywny, bohaterka ze strachem odbiera każdy przejaw męskiego zainteresowania, a także ma urojenia związane ze swoją fobią. Zagubiona dziewczyna, nieposiadająca żadnej bratniej duszy stara się stawić opór nachalnym interakcjom napotkanych przedstawicieli płci przeciwnej. Według polskiej krytyki film ten był zbyt konformistyczny w swojej formie, realizując utarte wtenczas w kinie Zachodnim schematy. Inne zdanie na jego temat miała Zachodnia krytyka, gdyż film zdobył szereg nagród i nominacji. Sam autor przyznaje, że nie bardzo lubi ten film, a powstał on głównie po to, żeby jego kariera reżyserska mogła ruszyć z miejsca po kilkuletnim przestoju. Ta produkcja uzewnętrznia kolejne charakterystyczne cechy twórczości artysty z Krakowa: natarczywe uczucie lęku, tematyka obłędu i skomplikowane zakończenie, mające na celu wywołanie skonfundowania i refleksji u widza.

Pierwsze wielkie sukcesy

Sharon Tate. Kadr z filmu "Roman Polanski: A Film Memoir"

Sharon Tate. Kadr z filmu Roman Polanski: A Film Memoir

Sukces anglojęzycznego debiutu zaowocował możliwością kontynuacji procesu twórczego. Dwa kolejne filmy Polańskiego, wyprodukowane w latach 1966 i 1967 zrealizowano w konwencji komediowej. Pierwszy z nich – Matnia – to powrót do schematu z Noża w wodzie: w zamkniętej przestrzeni zamku na Lindisfarne żyje małżeństwo, a ich codzienna egzystencja zakłócona zostaje przez przybyszów z zewnątrz – dwójki gangsterów, którzy, najprawdopodobniej uciekając przed policją, szukają bezpiecznego miejsca na odzyskanie sił i wezwanie pomocy. Tak naprawdę tylko jeden z nich odgrywa znaczącą rolę, dlatego można tu mówić o schemacie kontaktów trojga bohaterów. Druga z omawianych komedii to Nieustraszeni pogromcy wampirów, pierwszy pełnometrażowy film, w którym Polański zdecydował się sam zagrać główną rolę. Obraz ten jest czymś w rodzaju groteskowej parodii gatunku filmu wampirycznego, ze scenariuszem przypominającym nieco klasyczną powieść Brama Stokera. Otóż do osady leżącej pod zamkiem wampirzego hrabiego von Krolocka przybywa profesor Abronsius z pomocnikiem Alfredem (Polański) w celu zbadania paranaukowego zjawiska wampiryzmu. Bardzo szybko motywem przewodnim ich działania staje się chęć ratowania wiejskiej dziewczyny – Sary – którą grała Sharon Tate, późniejsza druga żona (wcześniej był krótko żonaty z Barbarą Kwiatkowską) Polańskiego. Sam reżyser wspomina ten okres w życiu jako jeden z najpozytywniejszych i trudno się temu dziwić, znając jego późniejsze losy. W tym czasie kariera Polaka nabrała tempa – dostał ofertę kontraktu z Hollywood jako pierwszy reżyser z krajów bloku wschodniego, a życie osobiste nabrało kolorów po małżeństwie z Sharon.

Tragedie

W 1968 roku na ekrany wszedł film Dziecko Rosemary, adaptacja powieści Iry Levina o tym samym tytule. Jest to historia młodej kobiety, która pada ofiarą satanistycznej sekty, wykorzystującej jej chęci do macierzyństwa w celu wyhodowania w jej łonie syna Szatana. Realizacja Polańskiego nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy wydarzenia te mają naprawdę miejsce, czy też są to urojenia tytułowej Rosemary. Dziewczyna przeżywa pewnej nocy przerażającą wizję bycia gwałconej przez Szatana i od tej pory, nie będąc pewna realności swoich nocnych przeżyć, staje się podejrzliwa względem całego otaczającego ją świata. Następujące po sobie tajemnicze wydarzenia wespół z licznymi szczegółami przekonują ją powoli do słuszności jej mniemań. Film, oprócz ogromnego sukcesu kasowego, przyniósł także wiele kontrowersji i legend na swój temat. Jest to dzieło przełomowe w gatunku horroru, protoplasta filmu satanicznego i pierwsza produkcja Polańskiego, która naprawdę rozsławiła go w świecie. Obraz zdobył nawet Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę Ruth Gordon, grającej demoniczną starszą kobietę – Minnie Castevet. Główną rolę zagrała rozpoczynająca wielką karierę Mia Farrow, a w postać jej męża wcielił się znany aktor i reżyser John Cassavetes. Niecały rok później zmarł wieloletni współpracownik reżysera – wybitny polski jazzman – Krzysztof Komeda, autor muzyki do niemal wszystkich filmów autora Dziecka Rosemary wyprodukowanych do tej pory. Jego kapitalna kołysanka tworzy muzyczną klamrę omawianego dzieła i trwale zapada w pamięć widza.

Mniej więcej pół roku po nakręceniu filmu o demonicznej ciąży, sam Polański miał doświadczyć rodzicielstwa, ponieważ Sharon mogła spodziewać się dziecka. Niestety nie dane im było założyć szczęśliwej rodziny z powodu potwornego morderstwa popełnionego na jego ciężarnej żonie i jej przyjaciołach przez członków sekty Charlesa Mansona. Cała sprawa od dochodzenia, przez ciężkie przeżycia reżysera, po proces zabójców, były niesamowicie nagłośnione w mediach. Wokół tego tematu do dziś krąży wiele legend i niejasności, a sposób w jaki wykorzystywały ją wtenczas popularne czasopisma jest powszechnie potępiany. Sprawcy okrutnej zbrodni zostali ukarani dożywotnim więzieniem, a od kary śmierci wymigali się tylko dlatego, że na krótko przedtem zmianie uległo prawo stanowe.

Polański długo wychodził z depresji. Jego kolejny film to Tragedia Makbeta z 1971 roku. Wielu krytyków dopatrywało się w jego krwawych scenach śladów traumatycznych przeżyć reżysera, on sam jednak zaprzeczał tego typu insynuacjom. Wybór tematu jest wynikiem wieloletniego zainteresowania twórczością Szekspira.

Roman Polański w "Chinatown"

Roman Polański w Chinatown

Następujące po Dziecku Rosemary filmy nie przynosiły sukcesów aż do roku 1974 i premiery Chinatown, dzieła którym polski reżyser potwierdził najwyższą klasę swojej pracy. W filmie tym wystąpił będący u szczytu sławy Jack Nicholson, a epizodyczną rolę gangstera zagrał sam Polański. Chinatown opowiada o perypetiach detektywa Gittesa i prowadzonym przez niego skomplikowanym śledztwie, które, mimo źródła w błahym oskarżeniu o zdradę, zagłębia się coraz mocniej w otchłań szemranych interesów okolic Los Angeles i ciemnej strony ludzkiej duszy. Film odniósł niebagatelny sukces finansowy i artystyczny, dziś uznawany jest za obraz kultowy, zaliczany do gatunku filmu noir.

Lokator z 1976 roku to nie mniejszy sukces artystyczny, choć początkowo był źle przyjęty i nie został kasowym hitem. Jest to psychologiczny thriller opowiadający o obłędzie polskiego emigranta żyjącego w Paryżu – Trelkovsky’ego – w którego rolę wcielił się reżyser. Trelkovsky wprowadza się do nowego mieszkania, które zajmuje po tragicznie zmarłej dziewczynie. Od tej pory pogarsza się stan psychiczny bohatera, który źle znosi wszelkie porównania go do poprzedniej lokatorki. Insynuacje pojawiają się na każdym kroku, lokator nawiązuje kontakt z przyjaciółmi zmarłej, obsługa kawiarni wciska mu stały zestaw przez nią zamawiany, a portier wręczają mu jej pocztę. Trelkovsky szybko wpada w manię prześladowczą i zaczyna mieć przywidzenia związane z domniemanymi prześladowcami, którymi są ludzie z jego kamienicy. Film ten wieńczy zdefiniowaną przez krytyków filmowych trylogię apartamentową, którą tworzy wraz ze Wstrętem i Dzieckiem Rosemary. Mają one ze sobą wiele wspólnego, a przede wszystkim tematykę obłędu i przestrzeń klaustrofobicznego mieszkania w centrum dużego miasta.

Skandal obyczajowy

W 1978 roku miało miejsce kolejne wydarzenie opisywane na pierwszych stronach gazet, z Polańskim w roli głównej. Postawiono mu zarzuty odbycia stosunku seksualnego z 13-letnią Samanthą Geimer. Wyrokiem sądu został poddany badaniom psychiatrycznym, które nie wykazały u reżysera żadnych nieprawidłowości. Autor Dziecka Rosemary spędził w zamknięciu pełen wymiar zadanej mu kary, a gdy dowiedział się, że zostanie skazany na kolejną odsiadkę, uznał to za niesprawiedliwość i uciekł do Europy. Po tych wydarzeniach jego paryskie mieszkanie było najzwyczajniej oblężone przez dziennikarzy, reżyser nie mógł w spokoju żyć, unikając świateł fleszy.

Pół roku później zaczął kręcić film, który zmienił jego wizerunek jako artysty i jako człowieka. Zupełnie odmienna od skandalizującego Lokatora okazała się adaptacja XIX-wiecznej powieści Thomasa Hardy’ego Tessa d’Urberville (tytuł filmu to Tess). Film ten ponownie wyniósł Polańskiego na szczyt, zdobywając szereg nagród, w tym dwa Oscary. W tytułową rolę wcieliła się młodziutka Nastassja Kinski, która zdobyła swoim występem ogromne uznanie krytyków. Tess to zdecydowany sukces Polańskiego i film wyjątkowy ze względu na odmienność w zestawieniu z jego poprzednimi dziełami. Jest to romantyczna historia biednej wiejskiej dziewczyny, która pewnego dnia dowiaduje się o swoich szlacheckich korzeniach i zostaje wypchnięta z domu przez rodziców, by nawiązała kontakt z bogatymi krewnymi, co w ich zamiarze miało poprawić jej byt. Skandalizująca w swoich czasach powieść, dzisiaj jest raczej kanoniczną historią o miłości, która mogła nieco polepszyć wizerunek skandalisty Polańskiego. Z dzisiejszej perspektywy film ten można odbierać jako zapowiedź zmiany w twórczości polskiego reżysera; od tej pory pojawiać się w niej będą od czasu do czasu filmy gatunkowe, zawierające zdecydowanie słabszy ładunek stylu Polańskiego z elementami groteski na czele.

W 1986 roku ukazują się Piraci, o wyprodukowanie których autor zabiegał przez około dziesięć lat. Być może dlatego film ten podobny jest do filmów z wcześniejszego twórczości Polańskiego, takich jak Matnia czy Nieustraszeni pogromcy wampirów; fabuła przepełniona jest groteskowymi sytuacjami i specyficznym poczuciem humoru. Jest to opowieść o losach kapitana Reda i jego kompanów, którzy starają się zdobyć skarb. Niestety po raz kolejny dzieło słynnego reżysera okazało się klapą. Na osłodę życia poznał w tym czasie nieznaną jeszcze wtedy Emmanuelle Seigner , młodą aktorkę i modelkę, z którą wziął ślub w 1989 roku. Do dnia dzisiejszego Emmanuelle zagrała w czterech jego filmach, a zaczęło się już od kolejnego – Frantica z Harrisonem Fordem w roli głównej. Frantic odniósł spory sukces i dziś uznawany jest za kolejny kultowy obraz w dorobku Polańskiego. Do Paryża przyjeżdża dr Richard Walker wraz z małżonką, która niemal natychmiast po zameldowaniu się w hotelu zostaje porwana. Zdesperowany doktor robi co w jego mocy, by rozwiązać zagadkę jej zaginięcia. Film ten przyniósł finansowy sukces, bardzo potrzebny reżyserowi po nieudanych Piratach. Od tej pory jego pozycja była już raczej niezachwiana.

Kolejne wyjątkowo ważne dzieło w dorobku Polańskiego to Pianista (2002), historia Władysława Szpilmana, oparta na jego pamiętniku. Pianista zdobył trzy Oscary i cztery nominacje, w tym długo oczekiwaną statuetkę dla najlepszego reżysera. Film odniósł wielki międzynarodowy sukces. Opowiada on o polskim muzyku żydowskiego pochodzenia i jego losach w czasie wojny, życiu w warszawskim getcie, ucieczce i szukaniu schronienia po powstaniu. Dla Polańskiego jest to film bardzo osobisty, gdyż zawarł w nim wiele elementów wziętych z własnych wspomnień z czasów dzieciństwa. Przyznał on wywiadzie, że gdyby miano na jego grobie złożyć jeden film, chciałby żeby był to właśnie Pianista. Rozliczenie z czasami dzieciństwa, nagrodzone tak wspaniale, to piękne ukoronowanie barwnej kariery. Ukoronowanie, ale nie koniec. Od tamtej pory stworzył on jeszcze kilka wybitnych filmów, jak choćby Autor widmo czy ostatnia Wenus w futrze.

r3

Emmanuelle Seigner w Wenus w futrze

Również życie prywatne reżysera nie straciło przez lata na kolorycie. W latach 90. urodziła mu się dwójka dzieci, a w 2009 roku doszło do kolejnego skandalu z jego udziałem. Został aresztowany na lotnisku, w drodze na festiwal filmowy i umieszczony w więzieniu na dziewięć tygodni, a potem skazano go na 8 miesięcy aresztu domowego. Miało to związek z jego nierozwiązaną jak dotąd sprawą karną z lat 70. Ostatecznie reżyser został zwolniony z aresztu, a władze Szwajcarii odmówiły jego ekstradycji do USA. Mimo że obyło się bez długiego pobytu w więzieniu, wydarzenia te były na pewno uciążliwe chociażby ze względu na młody wiek dzieci reżysera.

*

O życiu i twórczości autora Pianisty napisano wiele książek i nagrano wiele filmów. Różne aspekty jego życia do tej pory pozostają tajemnicą; przeżył on więcej tragedii niż niemal ktokolwiek z nas, a niektóre wydarzenia kładą się cieniem na jego biografii. Krytycy już od wielu lat próbują i jeszcze wiele lat będą próbowali zdefiniować cechy charakterystyczne dla stylu Polańskiego. Niektórzy uważają, że są to wszechobecne w jego dziełach elementy biograficzne, inni patrzą na rzecz bardziej technicznie, dopatrują się stałych elementów, takich jak dwuznaczność opowiadania, poczucie lęku, groteskowy humor, zamknięte przestrzenie czy hermetyczne grono bohaterów. Jego filmy najczęściej igrają z regułami gatunkowymi, czerpiąc z kilku naraz i łącząc je w oryginalne dzieła. Rzucającą się w oczy cechą jego twórczości jest granie na niewielkiej liczbie bohaterów: dwóch (Dwaj ludzie z szafą, Gruby i chudy, Wenus w futrze), trzech (Nóż w wodzie, Matnia, Śmierć i dziewczyna), czterech (Gorzkie gody, Rzeź) lub oparcie opowiadania na punkcie widzenia jednego bohatera (Lokator, Pianista, Chinatown czy Frantic). Polański lubi pracować w stałej ekipie, bardzo często wielokrotnie zatrudnia tych samych ludzi, przez co tworzy zgrany zespół filmowców. Trzeba tu wymienić wspomnianego już wybitnego muzyka Krzysztofa Komedę i scenarzystę Gérarda Bracha, z każdym z nich współpracował wielokrotnie. Obecnie w planach jest wydanie kolejnego filmu, tym razem opowiadającej o głośnej (szczególnie we Francji) aferze Dreyfusa.


Stanisław Rohnka

Bibliografia

  • G. Stachówna, Roman Polański i jego filmy, Warszawa, Łódź 1994

  • F. Zamochnikoff i S. Bonnotte, Polański : na rozdrożu światów, przeł. K. i K. Pruscy, Warszawa 2006

  • Film: Roman Polański: Moje życie (Roman Polanski: A Film Memoir), reż. L. Bouzereau, Niemcy, Wielka Brytania, Włochy, 2011

Pełnometrażowe filmy fabularne Romana Polańskiego.

  1. Nóż w wodzie (1961)

  2. Wstręt (1965)

  3. Matnia (1966)

  4. Nieustraszeni pogromcy wampirów (1967)

  5. Dziecko Rosemary (1968)

  6. Tragedia Makbeta (1971)

  7. Co? (1972)

  8. Chinatown (1974)

  9. Lokator (1976)

  10. Tess (1979)

  11. Piraci (1986)

  12. Frantic (1988)

  13. Gorzkie gody (1992)

  14. Śmierć i dziewczyna (1994)

  15. Dziewiąte wrota (1999)

  16. Pianista (2002)

  17. Oliver Twist (2005)

  18. Autor widmo (2010)

  19. Rzeź (2011)

  20. Wenus w futrze (2013)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Free apk download Free pdf download